परळीतील डोंगर तुकाई आणि कालरात्री देवीची जागृत देवस्थाने

परळी वैजनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या प्रभू वैद्यनाथांच्या मंदिरामुळे देशभर प्रसिद्ध असलेले तीर्थक्षेत्र आहे. या धार्मिक नगरीत अनेक प्राचीन मंदिरे आणि श्रद्धास्थाने असून, आरोग्य भवानी माता डोंगर तुकाई आणि कालरात्री देवी या देवस्थानांना विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेल्या या दोन्ही देवस्थानांशी विविध धार्मिक परंपरा आणि आख्यायिका जोडलेल्या आहेत.

परळी शहराच्या दक्षिण दिशेला गोंधूमाळावर आरोग्य भवानी माता डोंगर तुकाईचे भव्य मंदिर आहे. मंदिरासमोर दोन दीपमाळा असून, गर्भगृहात आरोग्य भवानी डोंगर तुकाई आणि सीतामाई यांच्या मूर्ती आहेत. या डोंगरावर विविध औषधी वनस्पती आढळत असल्याने या देवीला आरोग्य भवानी असे संबोधले जाते. मंदिराच्या उजव्या बाजूला खाली दत्त मंदिर असून, येथे प.पू. नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराजांनी तपश्चर्या केल्याची मान्यता आहे.

डोंगर तुकाई मंदिराची आख्यायिका

स्थानिक आख्यायिकेनुसार, परळीतील एक भक्त तुळजाभवानी मातेची नियमित सेवा केल्याशिवाय अन्नग्रहण करत नसे. वयोमानामुळे तुळजापूरला जाणे शक्य नसल्याने त्याने देवीकडे विनंती केली. त्यावेळी देवीने भक्तासोबत येण्याचे मान्य केले; मात्र मागे वळून पाहू नकोस, अशी अट घातली. प्रवासादरम्यान गोंधूमाळावर पोहोचल्यानंतर भक्ताने मागे वळून पाहिले. त्यामुळे देवी त्याच ठिकाणी गुप्त झाली, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. याच ठिकाणी पुढे डोंगर तुकाई मातेचे मंदिर उभारण्यात आले.

या देवस्थानाशी आरोग्यदायी वनस्पतींच्या गुणधर्मांविषयीची एक लोककथाही जोडलेली आहे. डोंगरावरील वनस्पतींच्या पानांचा उपयोग केल्याने जखम बरी झाल्याची कथा सांगितली जाते. त्यामुळे भाविकांमध्ये आरोग्य भवानी मातेविषयी विशेष श्रद्धा आहे.

नवरात्रोत्सवात या ठिकाणी नऊ दिवस भाविक मुक्काम करून देवीची उपासना करतात. वैद्यनाथ देवस्थान समितीच्या वतीने भाविकांसाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. नवरात्रकाळात प्रसादवाटप, भजन, पूजन आणि नैवेद्य असे धार्मिक कार्यक्रम होतात. अष्टमीच्या दिवशीही अनेक भाविकांकडून फराळाचे वाटप केले जाते.

देवस्थानाकडे जाणाऱ्या रस्त्याची मागणी पूर्ण झाल्याने भाविकांना येण्या-जाण्यासाठी सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत. तसेच भाविकांच्या सोयीसाठी मोफत वाहनव्यवस्था करण्यात आली असून, शहर आणि ग्रामीण पोलिसांकडून उत्सव काळात आवश्यक काळजी घेतली जाते.

कालरात्री देवीचे धार्मिक महत्त्व

परळी शहराच्या पूर्व भागात कालरात्री देवीचे मंदिर आहे. अर्धनारीनटेश्वर स्वरूपातील या मंदिराला धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व आहे. शिवाच्या शरीराचा उजवा अर्धा भाग पुरुषरूपात, तर डावा अर्धा भाग स्त्रीरूपात असल्याने या स्वरूपाला अर्धनारीनटेश्वर असे म्हटले जाते.

मोह, संभ्रम आणि मानसिक द्विधा अवस्था यांचा नाश करणारी देवी म्हणून कालरात्री मातेची श्रद्धेने पूजा केली जाते. वेदांमध्ये देवीशी संबंधित रात्रीसूक्ताचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते. बालकांच्या संरक्षणासाठी रात्रीसूक्ताचे पठण करण्याची परंपराही प्रचलित आहे.

प्राचीन आख्यायिकेनुसार, महाकोसल देशाचा राजा विश्वपती याच्या मुलाला संभ्रमाचा विकार झाला होता. त्यानंतर राजाने परळी तीर्थक्षेत्री येऊन विधिपूर्वक अनुष्ठान केले आणि त्याच्या मुलाचा विकार दूर झाला, अशी कथा सांगितली जाते.

दसरा महोत्सवाची परंपरा

विजयादशमीच्या दिवशी कालरात्री देवीच्या मंदिरात मोठा दसरा महोत्सव साजरा केला जातो. या दिवशी प्रभू वैद्यनाथांची पालखी देवीस साडी-चोळीचा आहेर घेऊन येते. त्यानंतर दोन्ही पालख्या बटूभैरव येथे दाखल होतात आणि सीमोल्लंघन सोहळा पार पडतो. या परंपरेमुळे दसरा महोत्सवाला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

परळी वैजनाथ येथील आरोग्य भवानी माता डोंगर तुकाई आणि कालरात्री देवी ही दोन्ही श्रद्धास्थाने भाविकांच्या धार्मिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. भक्तिभावाने देवीची उपासना करून मनातील संभ्रम दूर करावा आणि श्रद्धा व सद्विचारांचा मार्ग स्वीकारावा, असा संदेश या देवस्थानांच्या परंपरांतून मिळतो.