नाना पाटेकर : अभिनयापलीकडचा माणूस!

नाना पाटेकर : अभिनयापलीकडचा माणूस!

स्फुट लेखन : सौ. रूपाली मनोज बैसाने

चित्रपटसृष्टीत अनेक कलाकार येतात आणि जातात; काही आपल्या अभिनयाने प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवतात, तर काही आपल्या कर्तृत्वातून माणुसकीचा अमिट ठसा उमटवतात. आपल्या दमदार अभिनयाने आणि संवेदनशील व्यक्तिमत्त्वाने वेगळी ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर हे अशाच मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत.

नाना पाटेकर हे नाव उच्चारताच डोळ्यांसमोर उभे राहते ते प्रभावी संवादफेक, चेहऱ्यावरील विलक्षण भाव, भूमिकेत पूर्णपणे समरस होण्याची कला आणि अभिनयातील प्रामाणिकपणा! मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत त्यांनी आपल्या अभिनयाच्या जोरावर स्वतंत्र स्थान निर्माण केले आहे. त्यांच्या अभिनयात केवळ शब्दांची ताकद नसते, तर त्या शब्दांमागील भावना, वेदना, संघर्ष आणि वास्तवाचेही प्रभावी दर्शन घडते.

'क्रांतिवीर', 'तिरंगा' यांसारख्या हिंदी चित्रपटांपासून ते 'नटसम्राट'सारख्या अजरामर मराठी चित्रपटापर्यंतचा त्यांचा प्रवास त्यांच्या अभिनयक्षमतेची साक्ष देतो. विशेषतः 'नटसम्राट'मधील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका म्हणजे एका कलावंताच्या भावविश्वाचा जिवंत आविष्कार! आयुष्यभर रंगभूमीवर टाळ्यांचा कडकडाट अनुभवलेला माणूस जेव्हा वास्तवाच्या रंगमंचावर एकाकी पडतो, तेव्हा त्याच्या मनात निर्माण होणाऱ्या भावनांना नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनयातून विलक्षण ताकदीने व्यक्त केले. म्हणूनच त्यांची भूमिका केवळ पडद्यावर पाहण्याचा अनुभव राहत नाही, तर ती प्रेक्षकांच्या मनाला भिडणारी भावनिक अनुभूती ठरते.

मात्र, नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ रुपेरी पडद्यापुरते मर्यादित नाही. त्यांच्या सामाजिक कार्यातील सहभागामुळेही त्यांनी अनेकांच्या मनात आदराचे स्थान निर्माण केले आहे. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागांतील शेतकऱ्यांच्या अडचणी, ग्रामीण जीवनातील संघर्ष आणि आर्थिक संकटांमुळे हतबल झालेल्या कुटुंबांच्या वेदनांकडे त्यांनी लक्ष वेधले. अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी 'नाम फाउंडेशन'च्या माध्यमातून दुष्काळग्रस्त शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील लोकांना मदत करण्याच्या कार्यात सहभाग घेतला.

शेतकरी हा केवळ अन्नदाता नसतो, तर तो आपल्या संपूर्ण समाजाच्या जीवनाचा आधार असतो. मात्र, त्याच शेतकऱ्याला कर्ज, दुष्काळ, पाण्याची टंचाई आणि आर्थिक विवंचना यांचा सामना करावा लागतो, ही वस्तुस्थिती अस्वस्थ करणारी आहे. अशा परिस्थितीत समाजातील प्रसिद्ध व्यक्तींनी पुढे येऊन मदतीचा हात देणे, ही केवळ सामाजिक जबाबदारी नसून माणुसकीची जाणीव आहे. नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्याकडे पाहताना या जाणीवेचे महत्त्व अधोरेखित होते.

आजच्या काळात प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत. सोशल मीडिया, जाहिराती आणि प्रसिद्धीच्या झगमगाटात व्यक्तीची प्रतिमा सहज तयार होऊ शकते. परंतु, प्रसिद्धीच्या पलीकडे जाऊन समाजातील दुःख समजून घेणे, गरजूंच्या अडचणी जाणून घेणे आणि शक्य तेवढी मदत करण्यासाठी पुढाकार घेणे, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. एखाद्या व्यक्तीचे खरे मोठेपण तिच्या नावामागे असलेल्या पदव्या किंवा लोकप्रियतेत नसते, तर तिच्या कृतीतून इतरांच्या आयुष्यात किती सकारात्मक बदल घडतो, यात असते.

नाना पाटेकर यांची स्पष्टवक्तेपणाची शैली, साधेपणा आणि भूमिकांप्रती असलेली बांधिलकी त्यांना वेगळे ठरवते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाबद्दल प्रत्येकाची मते वेगवेगळी असू शकतात; मात्र त्यांच्या अभिनयातील सामर्थ्य आणि सामाजिक कार्यातील सहभाग यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कारण एखाद्या व्यक्तीचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी तिच्या यशाबरोबरच तिच्या कार्याचाही विचार करावा लागतो.

कलाकार हा समाजाचा आरसा असतो, असे म्हटले जाते. आपल्या कलेतून तो समाजातील वास्तव मांडतो, माणसांच्या भावनांना आवाज देतो आणि अनेकदा विचार करण्यास भाग पाडतो. नाना पाटेकर यांनी आपल्या विविध भूमिकांतून हे सामर्थ्य दाखवून दिले आहे. त्याचबरोबर सामाजिक प्रश्नांबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी प्रसिद्धीचा उपयोग होऊ शकतो, हेही त्यांच्या प्रवासातून लक्षात येते.

शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की, कलाकार मोठा होतो तो केवळ त्याच्या लोकप्रियतेने नाही, तर आपल्या कलेतून आणि कृतीतून समाजावर उमटवलेल्या प्रभावाने!

नाना पाटेकर हे अभिनयाच्या दुनियेतील एक प्रभावी नाव आहेच; पण त्यांच्या कलेपलीकडील सामाजिक जाणिवांचा प्रवासही समजून घेण्यासारखा आहे. त्यांच्या अभिनयाने प्रेक्षकांना भावनांच्या विश्वात नेले, तर त्यांच्या सामाजिक कार्याने अनेकांना समाजाप्रती असलेल्या आपल्या जबाबदारीची जाणीव करून दिली.

कारण पडद्यावर भूमिका साकारणारे अनेक असतात; परंतु आपल्या कलेने मन जिंकताना समाजातील वेदनांशीही नाते जोडणारी व्यक्तिमत्त्वे दीर्घकाळ स्मरणात राहतात.

नाना पाटेकर यांचा प्रवास आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देतो—माणसाची खरी उंची त्याच्या प्रसिद्धीत नसते, तर तो दुसऱ्या माणसाच्या दुःखाकडे किती संवेदनशीलतेने पाहतो आणि त्यासाठी काय करतो, यात असते!