हादग्याच्या आठवणींनी जागवला बालपणीच्या संस्कृतीचा ओलावा

जयसिंगपूर : आधुनिक जीवनशैलीच्या धावपळीत हरवत चाललेल्या पारंपरिक लोकसंस्कृतीची आठवण हादग्याच्या गाण्यांनी पुन्हा एकदा जागवली आहे. बालपणीच्या आठवणी, मैत्रीचे बंध, निसर्गाप्रती कृतज्ञता आणि स्त्रीमनातील भावभावना यांचे सुंदर दर्शन घडवणारा हादगा हा केवळ खेळ नसून महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकपरंपरेचा अविभाज्य भाग आहे.

जयसिंगपूर महाविद्यालयाच्या मैदानावर सकाळी व्यायामासाठी गेलेल्या एका व्यक्तीच्या कानावर शेजारील लक्ष्मीनारायण मालू हायस्कूलमधून ऐलमा पैलमा गणेश देवा हे हादग्याचे पारंपरिक गीत पडले. या परिचित सुरांनी त्यांना चार दशकांपूर्वीच्या बालपणात नेले. नगरपालिकेच्या शाळा क्रमांक सातमधील आठवणी, पाटीवर रेखाटलेला हत्ती, त्यावर वाहिलेली शेवंतीची फुले आणि फेर धरून गाणी म्हणणाऱ्या मुलींचे चित्र त्यांच्या मनात पुन्हा जिवंत झाले.

शाळेसमोर राहणारी सातवीतील जरिना आणि तिच्या मैत्रिणींच्या सुरेल गाण्यांची आठवण आजही मनाला भावूक करते. मुलींच्या टाळ्यांचा नाद, लयबद्ध गाणी आणि एकमेकींचे हात धरून धरलेला फेर यांतून बालपणीच्या निरागस मैत्रीचे दर्शन घडत असे. काळाच्या ओघात या मैत्रिणी कुठे गेल्या असतील, कशा असतील आणि त्यांनाही त्या दिवसांची आठवण येत असेल का, असे हळवे प्रश्न मनात निर्माण होतात.

भाद्रपद संपून अश्विन महिन्याची चाहूल लागली की हस्त नक्षत्रातील पावसासोबत हादग्याचा उत्साह ग्रामीण भागात अनुभवायला मिळत असे. पश्चिम महाराष्ट्रात हादगा, अन्य भागांत भोंडला, तर विदर्भात भुलाई किंवा भुलाबाई या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या या परंपरेत निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. हत्तीची प्रतिमा काढून तिची फुलांनी सजावट केली जाते आणि तिच्याभोवती फेर धरून पारंपरिक गाणी गायली जातात.

हादग्याच्या गीतांमध्ये ग्रामीण जीवन, कौटुंबिक नाती, माहेरची ओढ आणि सासरच्या आयुष्यातील सुखदुःखांचे प्रतिबिंब उमटते. कारल्याचा वेल लाव गं सुने, मग जा आपल्या माहेरा यांसारख्या गीतांतून स्त्रीमनातील भावना व्यक्त होतात. ही गाणी केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या लोकजीवनाचा मौल्यवान ठेवा आहेत.

या उत्सवातील सर्वाधिक उत्सुकतेचा भाग म्हणजे खिरापत. रुमालाखाली किंवा डब्यात लपवून आणलेला खाऊ काय असेल, याचा अंदाज बांधताना मुलींमध्ये उत्सुकता शिगेला पोहोचत असे. पेढे, गूळ शेंगदाणे, खीर, बिस्किटे, फुटाणे किंवा अन्य पदार्थ एकत्र वाटून खाण्यातून सामायिक आनंद आणि आपुलकीची भावना दृढ होत असे. खिरापतीच्या निमित्ताने निर्माण होणारा हा आनंद केवळ खाद्यपदार्थांपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो मैत्री, सहजीवन आणि एकमेकांच्या सुखदुःखांत सहभागी होण्याचा संस्कार होता.

मात्र, बदलत्या जीवनशैलीमुळे शेणाने सारवलेली अंगणे, संध्याकाळच्या फेरातील गाणी आणि पैंजणांचा नाद हळूहळू लोप पावत आहे. सिमेंटच्या इमारती, बंदिस्त घरे आणि आधुनिक जीवनातील व्यस्ततेमुळे अशा पारंपरिक उत्सवांना मिळणारा वाव कमी होत असल्याची खंत व्यक्त होते.

हस्त नक्षत्राच्या सरी खिडकीवर बरसू लागल्या की हादग्याची गाणी पुन्हा मनात रुंजी घालतात. मातीशी, पावसाशी, निसर्गाशी आणि माणसांमधील जिव्हाळ्याच्या नात्यांशी जोडलेली ही परंपरा जपणे आवश्यक आहे. हादग्याच्या आठवणी म्हणजे केवळ हरवलेल्या बालपणाचा शोध नव्हे, तर आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी पुन्हा जोडून घेण्याची भावस्पर्शी संधी आहे.

©️®️ कुसुमानंद

(प्रशांत कुसुम आनंदराव सातपुते)

        9403464101